“ทำไมเรามีรถส้ม ปภ. จอดเต็มเมือง… แต่พอภัยมาจริงๆ เรากลับทำได้แค่ ‘รอรับบริจาค’? หรือนี่คือหน่วยงานที่สร้างมาเพื่อ ‘ซับน้ำตา’ แต่ไม่เคย ‘กั้นน้ำตา’ ได้เลย?”

“รู้ไหมครับ… ปภ. วันนี้ทำงานเหมือน ‘กองร้อยกู้ภัย’ มากกว่าหน่วยวางแผนระดับชาติ! รถมี… เรือมี… แต่อุปกรณ์พวกนี้มีไว้ ‘โชว์ศักยภาพหลังเกิดภัย’ ไม่ได้มีไว้ ‘ตอบสนองกับการคิดป้องกันภัย’  ทำงานประสานระบบเตือนภัย   และระบบเตือนภัยก็หวง แย่งอำนาจกับ AI   จึงต้องรอนายสั่งเราอพยพเหมือนเดิม !”

เรื่องจะให้ป้องกันภัยให้กับประชาชน รอชาติหน้า  “เพราะการป้องกันมัน ‘ไม่มีภาพโชว์นาย’ ไงครับ! แต่การลุยโคลนไปแจกถุงยังชีพมันได้หน้า ได้ภาพ และได้เบิกงบฉุกเฉิน! ถึงเวลาหรือยังที่เราจะเลิกจ้าง ‘ออแกไนเซอร์ภัยพิบัติ’ แล้วมาสร้าง ‘ระบบป้องกันชาติ’ จริงๆ สักที?”

“เราอยู่ในโลกที่ภัยพิบัติซับซ้อน แต่ระบบราชการยังซับซ้อนกว่าภัย!

 

ราชการสีส้ม: เมื่อ ‘การซับน้ำตา’ ถูกจัดตั้ง แต่ ‘การกั้นน้ำตา’ ยังรอชาติหน้า

รถส้มจอดเด่นเป็นสง่าที่ศาลากลางทุกจังหวัด เรือยางสีส้มพร้อม deploy ชุดอุปกรณ์กู้ภัยจัดเต็ม – นี่คือภาพที่กรม ปภ. สร้างไว้ในความรับรู้ของสังคมไทย ว่าเรามี “หน่วยกู้ภัยระดับชาติ” ที่พร้อมจะเคลื่อนพลทุกเมื่อ แต่ในยามวิกฤตจริง คำถามที่มักดังขึ้นทุกครั้งคือ “ทำไมเรามีรถส้มเต็มเมือง… แต่พอน้ำท่วมจริง กลับต้องรอรับบริจาคถุงยังชีพจากประชาชนช่วยกันเอง?”

คำตอบอาจไม่ซับซ้อนเกินเข้าใจ: นี่คือหน่วยงานที่ถูกออกแบบมาเพื่อ “ซับน้ำตา” มากกว่าจะ “กั้นน้ำตา” ได้ทันเวลา

๑. กองร้อยกู้ภัย vs หน่วยวางแผนชาติ: วัฒนธรรมเชิงรับที่ฝังราก

ในทางปฏิบัติ ปภ. ถูกขับเคลื่อนด้วยวัฒนธรรม “การตอบสนองหลังเกิดภัย” มากกว่า “การวางแผนป้องกันก่อนเกิดภัย” รถกู้ภัยส้มสวย เรือพร้อม deploy อุปกรณ์ครบมือ – นี่คือ “ศักยภาพเชิงโชว์” ที่แสดงออกเมื่อภัยมาเยือนแล้ว

แต่สิ่งที่ไม่ปรากฏต่อสาธารณะคือ ระบบเตือนภัยที่ล้าหลัง การประสานข้อมูลที่ขาดประสิทธิภาพ และการตัดสินใจที่ยังต้องรอ “คำสั่งจากบน” แม้เทคโนโลยี AI จะก้าวหน้า แต่อำนาจการตัดสินใจยังรวมศูนย์อยู่ที่คนเพียงไม่กี่คน ระบบเตือนภัยหลายส่วนถูกแย่งชิง หวงข้อมูล แข่งขันกันรายงานมากกว่าจะร่วมมือกันป้องกัน

ผลลัพธ์คือ ประชาชนยังต้องรอประกาศอพยพแบบเดิม ๆ รอหน่วยงานสีส้มมา “ช่วยชีวิต” แทนที่จะได้รับข้อมูลและเครื่องมือให้ “ช่วยตัวเองได้ก่อน”

๒ เศรษฐกิจภัยพิบัติ: เมื่อวิกฤตคือโอกาสทางงบประมาณ

เหตุใดหน่วยงานจึงเลือกบทบาท “ผู้แจกถุงยังชีพ” มากกว่า “ผู้ป้องกันภัย”?

เพราะการป้องกันภัย “ไม่มีภาพโชว์นาย”

การลงทุนในระบบเตือนภัยล่วงหน้า การปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานระบายน้ำ การบังคับใช้กฎหมายผังเมืองอย่างเคร่งครัด – เป็นงานที่ผลลัพธ์ไม่เห็นเป็นภาพ dramatic ไม่มีภาพเจ้าหน้าที่ลุยโคลน แบกถุงยังชีพ ไม่มีขบวนรถสีส้มเคลื่อนพลอย่างองอาจ

ในขณะที่ การแจกถุงยังชีพ การตั้งศูนย์พักพิง การซื้ออุปกรณ์กู้ภัยฉุกเฉิน – นำมาซึ่งภาพถ่ายที่สื่อได้ ความซาบซึ้งที่วัดเป็นคลิปไวรัล และที่สำคัญ… “งบประมาณฉุกเฉิน” ที่เบิกใช้ง่าย ตรวจสอบยาก และมักเพิ่มขึ้นตามขนาดภัยพิบัติ

นี่คือระบบที่สร้าง “เศรษฐกิจแห่งภัยพิบัติ” ขึ้นมาโดยไม่รู้ตัว – ยิ่งภัยใหญ่ งบเยอะ ยิ่งโวยวามาก ยิ่งได้ภาพชัด

๓. โลกที่ภัยซับซ้อน แต่ราชการซับซ้อนกว่า

เราอยู่ในยุคที่ภัยพิบัติซับซ้อนขึ้นทุกวัน – น้ำท่วมไม่ใช่แค่น้ำมาก แต่คือการผสมผสานของ urban flooding, การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ และการจัดการ Watershed ล้มเหลว ไฟป่าก็ไม่ใช่แค่ความร้อน แต่คือผลจาก土地利用ผิดประเภทและระบบนิเวศเสียสมดุล

แต่ระบบราชการไทยยังซับซ้อนกว่า:

• การทำงานแบบ เสาข้าวเจ้า – กรมกองไม่เชื่อมข้อมูลกัน

• การตัดสินใจแบบ รอผู้ใหญ่สั่ง – แม้ AI จะเตือนแล้ว แต่ต้องรอคนอนุมัติ

• การวัดผลแบบ เน้นปริมาณ – นับเป็นจำนวนถุงยังชีพ แทนที่จะนับเป็น “จำนวนชุมชนที่ไม่ต้องรับถุงยังชีพเพราะป้องกันได้ล่วงหน้า”

๔. สู่ระบบป้องกันชาติ: ทางเลือกที่ต้องกล้าตัดสินใจ

ถึงเวลาหรือยังที่เราจะเลิกจ้าง “ออแกไนเซอร์ภัยพิบัติ” แล้วมาสร้าง “ระบบป้องกันชาติ” จริง ๆ สักที?

ระบบป้องกันชาติที่ว่านี้ ต้องมีลักษณะ:

1. เปลี่ยนจาก Reactive เป็น Proactive – ใช้งบประมาณส่วนใหญ่กับการป้องกัน มากกว่าการบรรเทา

2. สร้างระบบเตือนภัยที่ประชาชนเข้าถึงได้จริง – ไม่ใช่ระบบที่รอการแปลผลจากกรมไหนก่อน

3. กระจายอำนาจตัดสินใจ – ให้ท้องถิ่นตัดสินใจอพยพได้โดยไม่ต้องรอคำสั่งจากส่วนกลาง

4. วัดผลด้วยตัวชี้วัดที่แท้จริง – เช่น “อัตราการลดลงของพื้นที่เสี่ยง” “จำนวนชุมชน resilient” แทนที่จะนับแค่ “จำนวนครั้งที่ออกช่วยเหลือ”

บทส่งท้าย: เมื่อการกั้นน้ำตา ต้องมาก่อนการซับน้ำตา

รถส้ม ปภ. อาจยังจำเป็นอยู่ แต่ไม่ควรมาโดดเด่นเพียงแค่ในยามวิกฤต
“ความสำเร็จที่แท้จริงของหน่วยป้องกันภัย ไม่ใช่การกู้ภัยได้เก่งกาจ แต่คือการทำให้ไม่ต้องกู้ภัยเลย”

หากวันหนึ่ง เราเห็นรถส้มเหล่านั้นจอดนิ่ง ไม่ต้องเคลื่อนพล เพราะภัยไม่เกิดขึ้น
นั่นอาจเป็นภาพที่ “ไม่โดดเด่น” ในสื่อ
แต่จะเป็นภาพที่ “ทรงคุณค่า” ในความปลอดภัยของประชาชนอย่างแท้จริง

ถึงเวลาที่เราจะยอมเสีย “ภาพลักษณ์การเป็นฮีโร่หลังเกิดภัย”
เพื่อสร้าง “ระบบที่ไม่จำเป็นต้องมีฮีโร่” ขึ้นมาแล้วหรือยัง?

เพราะการป้องกันภัย ไม่ควรรอชาติหน้า
แต่ควรเริ่มตั้งแต่วันนี้ ที่เรายังมีเวลา “กั้นน้ำตา” ก่อนที่น้ำตาจะต้องไหลอีกครั้ง