กลุ่มทุนผูกขาดใช้วิธีการที่หลากหลายในการแทรกซึมและควบคุมกลไกการเข้ากำหนดนโยบาย เช่น
กลุ่มทุนส่งคนของตัวเองเข้ามาดำรงตำแหน่งรัฐมนตรี ที่ปรึกษา หรือคณะกรรมการรัฐวิสาหกิจ
สภาหอการค้าหรือสมาคมอุตสาหกรรมกลายเป็นช่องทางหลักในการสื่อสารความต้องการของกลุ่มทุนใหญ่ต่อรัฐ ในขณะที่เสียงของ SME หรือแรงงานกลับแทบไม่มีน้ำหนักในเวทีเหล่านี้
การใช้ “ผู้เชี่ยวชาญ” เป็นฉากบัง: บ่อยครั้งที่นโยบายเพื่อกลุ่มทุนจะถูกสร้างความชอบธรรมด้วยคำแนะนำจากนักวิชาการหรือสถาบันวิจัยที่ได้รับทุนสนับสนุนจากบริษัทเอกชนเหล่านั้น ทำให้ดูเหมือนเป็นนโยบายที่มีฐานทางวิชาการรองรับ
นี่คือการที่กลุ่มทุนผูกขาดใช้ในการกำหนดกติกา ออกแบบกฎหมาย และสร้างนโยบายเพื่อเอื้อประโยชน์ให้ตัวเองได้ เด็ดซะละตี่เหลือกิน ประเทศไทย
ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มทุนผูกขาดกับการออกแบบนโยบายสาธารณะของไทยไม่ได้เป็นเพียงความบังเอิญ แต่มีลักษณะเป็น “State Capture” (การเข้ายึดครองรัฐ) ที่กลุ่มผลประโยชน์เอกชนสามารถกำหนดกติกา ออกแบบกฎหมาย และสร้างนโยบายเพื่อเอื้อประโยชน์ให้ตัวเองได้โดยตรง โดยมีรายละเอียดของความสัมพันธ์ในมิติต่างๆ ดังนี้:
1. กลไกการเข้ากำหนดนโยบาย (Mechanisms of Influence)
กลุ่มทุนผูกขาดใช้วิธีการที่หลากหลายในการแทรกซึมและควบคุมกระบวนการนโยบาย:
- ปรากฏการณ์ “ประตูหมุน” (Revolving Door): การที่ผู้บริหารระดับสูงจากบริษัทเอกชนขนาดใหญ่เข้ามาดำรงตำแหน่งรัฐมนตรี ที่ปรึกษา หรือคณะกรรมการรัฐวิสาหกิจ แล้วกลับไปทำงานในภาคเอกชนอีกครั้ง วงจรนี้ทำให้นโยบายถูกออกแบบโดยคนที่มีผลประโยชน์ส่วนตัวขัดแย้งกับหน้าที่สาธารณะ เช่น อดีตผู้บริหารจากกลุ่มพลังงานหรือโทรคมนาคมที่เข้ามานั่งเป็นที่ปรึกษานโยบายเศรษฐกิจโดยไม่มีกลไกป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน
- การล็อบบี้ผ่านองค์กรธุรกิจ: สภาหอการค้าหรือสมาคมอุตสาหกรรมกลายเป็นช่องทางหลักในการสื่อสารความต้องการของกลุ่มทุนใหญ่ต่อรัฐ ในขณะที่เสียงของ SME หรือแรงงานกลับแทบไม่มีน้ำหนักในเวทีเหล่านี้
- การใช้ “ผู้เชี่ยวชาญ” เป็นฉากบัง: บ่อยครั้งที่นโยบายเพื่อกลุ่มทุนจะถูกสร้างความชอบธรรมด้วยคำแนะนำจากนักวิชาการหรือสถาบันวิจัยที่ได้รับทุนสนับสนุนจากบริษัทเอกชนเหล่านั้น ทำให้ดูเหมือนเป็นนโยบายที่มีฐานทางวิชาการรองรับ
2. นโยบายที่มุ่งเน้นกลุ่มทุนภายใต้วาทกรรม “Trickle-Down”
รัฐไทยมักออกแบบนโยบายภายใต้แนวคิด Trickle-Down Economics (เศรษฐกิจแบบไหลริน) ซึ่งเชื่อว่าการทำให้กลุ่มทุนรวยขึ้นจะส่งผลดีต่อคนจนเอง แต่ในความเป็นจริง ความมั่งคั่งมักสะสมอยู่เพียงด้านบน ตัวอย่างนโยบายที่สะท้อนความสัมพันธ์นี้ ได้แก่:
- นโยบายพลังงาน: โครงสร้างราคาถูกออกแบบให้บริษัทสัมปทานได้รับกำไรสูงจากทรัพยากรของชาติ แต่เมื่อราคาพลังงานแพง รัฐกลับบอกให้ประชาชน “ปรับทัศนคติ” หรือ “ประหยัด” แทนการแตะต้องโครงสร้างสัมปทานที่เป็นต้นตอ
- สินเชื่อรถยนต์ไฟฟ้า (EV): แม้จะดูเหมือนนโยบายสิ่งแวดล้อม แต่ในทางปฏิบัติกลับเอื้อประโยชน์ต่อผู้ผลิตรถยนต์รายใหญ่และคนชั้นกลางที่มีฐานะกู้ได้ ในขณะที่คนจนที่ได้รับผลกระทบจากราคาน้ำมันแพงที่สุดกลับไม่ได้รับประโยชน์
- นโยบายท่องเที่ยว: มักเป็นการแจกงบประมาณแบบกว้างๆ ที่สุดท้ายเม็ดเงินจะไหลเข้าสู่เครือโรงแรมขนาดใหญ่ที่มีโครงสร้างพื้นฐานพร้อมอยู่แล้ว
3. การสร้างความชอบธรรมผ่าน “การผลักภาระให้ปัจเจก” (Responsibilization)
เมื่อโครงสร้างนโยบายถูกออกแบบมาเพื่อเอื้อทุนผูกขาดและก่อให้เกิดปัญหาตามมา รัฐจะใช้กลไกทางวาทกรรมที่เรียกว่า Responsibilization เพื่อโยนความรับผิดชอบกลับไปที่ประชาชน
- ฝุ่น PM2.5: แทนที่จะบังคับใช้กฎหมายมลพิษอย่างเข้มงวดกับโรงงานหรืออุตสาหกรรมเกษตรพันธสัญญาที่มีอิทธิพล รัฐกลับแนะนำให้ประชาชนซื้อหน้ากากและเครื่องฟอกอากาศเอง ซึ่งเป็นการสร้างตลาดใหม่ให้กลุ่มทุนอีกทางหนึ่งด้วย
- ราคาสินค้าเกษตรและของแพง: รัฐมักอ้างว่าปัญหามาจาก “การปรับตัวไม่ทัน” ของประชาชน โดยไม่พูดถึงโครงสร้างตลาดที่ถูกผูกขาดโดยพ่อค้าคนกลางรายใหญ่ในห่วงโซ่อาหาร
4. ผลกระทบต่อศักยภาพของประเทศ
ความสัมพันธ์ในลักษณะนี้สร้าง “กับดักเส้นทาง” (Path Dependency) ที่ทำให้โครงสร้างเศรษฐกิจไทยไม่เกิดนวัตกรรม เนื่องจากกลุ่มทุนผูกขาดที่รวยจากสิทธิพิเศษหรือสัมปทานไม่มีแรงจูงใจในการวิจัยและพัฒนา นอกจากนี้ยังส่งผลให้นักลงทุนต่างชาติเริ่มย้ายฐานการผลิตไปยังประเทศที่มีโครงสร้างตลาดแข่งขันได้มากกว่า เพราะไทยมีต้นทุนปัจจัยพื้นฐาน (เช่น พลังงานและโลจิสติกส์) ที่สูงผิดปกติจากการผูกขาด
โดยสรุป แหล่งที่มาของอำนาจกลุ่มทุนผูกขาดในไทยไม่ได้มาจากความสามารถในตลาดเสรี แต่มาจาก สัมปทาน ใบอนุญาต และการได้รับการคุ้มครองผ่านกฎระเบียบของรัฐ ซึ่งทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มทุนและผู้ออกแบบนโยบายเป็นไปเพื่อรักษาสถานะเดิม (Status Quo) นี้ไว้มากกว่าการสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างเพื่อประชาชน