‘ภูมิใจไทย’ สถาปนา ‘รัฐเครือข่ายอุปถัมภ์’

ประเด็นที่ต้องจับตา ภายหลัง ‘พิกิฏ ศรีชนะ’ อดีต สส.ยโสธร ภท. เสนอเพิ่มค่าตอบแทนและบำนาญให้ ‘กำนัน-ผู้ใหญ่บ้าน’ พร้อมปกป้องเก้าอี้ให้อยู่ยาวจนเกษียณฯ 60 ปี ซึ่งถูกมองว่าเพื่อ ‘รักษาฐานเสียง’ ระดับรากหญ้า ไว้หรือไม่ ?

หากย้อนดูจะพบว่า มีการผลักดันแก้กฎหมาย ‘ปลดล็อก’ วาระนายก อบต. และเทศบาล ให้อยู่ยาวไร้วาระ พร้อมลดอายุผู้สมัครเหลือ 25 ปี หวังให้ ‘ลูกหลานตระกูลบ้านใหญ่’ เข้าสู่สนามได้เร็วขึ้น และ ‘ผูกขาดอำนาจท้องถิ่น’ ไว้ได้ยาว

แม้นโยบายที่อ้างว่า ‘กระจายอำนาจ’ อาจกลายเป็น ‘ท่อน้ำเลี้ยง’ ผันงบประมาณเข้าสู่มือ ‘กลุ่มอิทธิพล-กลุ่มทุนท้องถิ่น’ การกระทำเช่นนี้ จึงถูกตั้งคำถามว่า ‘เสถียรภาพพรรค-เครือข่ายฐานเสียง’ กับ ‘สวัสดิการประชาชน’ ถูดจัดความสำคัญไว้ระดับใด ?

การสถาปนา “รัฐเครือข่ายอุปถัมภ์” (Patronage State) ย้อนแย้งระหว่างการบีบงบสวัสดิการภาคประชาชนกับการขยายทรัพยากรให้เครือข่ายอำนาจระดับพื้นที่

1. ยุทธศาสตร์ “การยึดกุมกลไกปกครองท้องที่” (Capture of Local Administrative Apparatus)

• กำนัน-ผู้ใหญ่บ้าน ในฐานะ “หัวคะแนนธรรมชาติ”: การผลักดันเพิ่มค่าตอบแทน บำนาญ และการตรึงวาระให้อยู่จนถึงอายุ 60 ปี ไม่ใช่แค่เรื่องการสร้างขวัญกำลังใจ แต่คือการใช้ งบประมาณแผ่นดิน (Public Budget) มาเป็นหลักประกันความมั่นคงให้กลุ่มผู้นำการปกครองท้องที่ ซึ่งทำหน้าที่เป็น “สะพานเชื่อม” อำนาจรัฐบาลกลางกับฐานเสียงระดับหมู่บ้าน

• การเปลี่ยนระบบราชการเป็นเครือข่ายการเมือง: โครงสร้างนี้สร้างสภาวะความยึดโยงเชิงผลประโยชน์ (Reciprocal Relationship) ระหว่างพรรคการเมืองกับผู้นำชุมชน เมื่อรัฐจัดสรรค่าตอบแทนให้ เครือข่ายเหล่านี้ก็พร้อมตอบแทนด้วยการรักษาฐานคะแนนเสียงในพื้นที่อย่างเป็นระบบ

2. การสืบทอดอำนาจของ “บ้านใหญ่” ผ่านการแก้กฎหมายท้องถิ่น

• ปลดล็อกวาระนายก อบต./เทศบาล: การยกเลิกการจำกัดวาระ (ไร้วาระ) ช่วยให้ตระกูลอิทธิพลเดิมสามารถผูกขาดอำนาจบริหารและงบประมาณพัฒนาท้องถิ่นได้อย่างต่อเนื่อง ยาวนาน และยากต่อการเปลี่ยนผ่านตามวิถีประชาธิปไตย

• ลดอายุผู้สมัครเหลือ 25 ปี: ในมุมหนึ่งอาจอ้างเรื่องการเปิดโอกาสให้คนรุ่นใหม่ แต่ในบริบทการเมืองไทย นี่คือกลไกการ “ถ่ายโอนมรดกทางการเมือง” (Political Inheritance) เพื่อเปิดทางให้ลูกหลานของตระกูลบ้านใหญ่เข้าสู่การเมืองท้องถิ่นได้เร็วขึ้น สืบทอดฐานอำนาจและเครือข่ายผลประโยชน์ของตระกูลได้ทันท่วงที

3. ความย้อนแย้งเชิงนโยบาย: “เข้มงวดคนจน อุดหนุนเครือข่าย”

• การคัดกรองบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ: รัฐบาลเลือกใช้มาตรการ “เข้มงวดเกณฑ์” (Means-testing) และมองสวัสดิการของประชาชนผู้ยากไร้ว่าเป็น “ภาระทางการเงิน” (Fiscal Burden) ที่ต้องคุมเข้มและบีบให้เล็กลง

• แต่ยืดหยุ่นให้งบประมาณเครือข่าย: ในทางกลับกัน งบประมาณที่ลงสู่กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และโครงสร้างอำนาจท้องถิ่น กลับถูกมองว่าเป็น “การลงทุนทางการเมือง” (Political Investment) ที่คุ้มค่าเพื่อเสถียรภาพของพรรค

• ผลลัพธ์เชิงนิเวศเศรษฐกิจ: ทำให้ทรัพยากรถูกดึงออกจากระบบสวัสดิการถ้วนหน้า (Universal Welfare) ที่จะช่วยลดความเหลื่อมล้ำ ไปกระจุกตัวอยู่กับกลุ่มคนที่ถือครองอำนาจและทรัพยากรในระดับพื้นที่อยู่แล้ว ตอกย้ำโครงสร้างอำนาจที่ไม่เท่าเทียมให้แข็งแกร่งยิ่งขึ้น

4. “การกระจายอำนาจ” หรือ “การกระจายระบบอุปถัมภ์”?

• วาทกรรมบังหน้า: วาทกรรมเรื่อง “การกระจายอำนาจ” ถูกนำมาใช้สร้างความชอบธรรม แต่ในทางปฏิบัติกลับไม่ใช่การคืนอำนาจตัดสินใจและงบประมาณให้ประชาชนในชุมชนจัดการตนเอง

• ท่อน้ำเลี้ยงกลุ่มทุนท้องถิ่น: การผันงบประมาณลงสู่ อปท. ภายใต้การควบคุมของบ้านใหญ่ ไร้ระบบตรวจสอบที่เข้มข้นจากประชาชน ยิ่งทำให้งบพัฒนาโครงการต่าง ๆ ถูกจัดสรรไปสู่ “กลุ่มทุนรับเหมา-อิทธิพลท้องถิ่น” ที่เป็นพันธมิตรทางการเมือง กลายเป็นท่อน้ำเลี้ยงหมุนเวียนในเครือข่ายอุปถัมภ์อย่างสมบูรณ์

ข้อสรุปเชิงวิพากษ์: ปรากฏการณ์นี้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ในสมการการจัดสรรทรัพยากรของรัฐไทย “เสถียรภาพทางการเมืองและเครือข่ายฐานเสียง” ถูกจัดวางไว้เหนือ “สวัสดิการขั้นพื้นฐานและความอยู่ดีมีสุขของประชาชน” การปรับเปลี่ยนกฎหมายและโครงสร้างงบประมาณในลักษณะนี้ จึงไม่ใช่เรื่องของการพัฒนาท้องถิ่นอย่างแท้จริง แต่คือการสถาปนารัฐเครือข่ายอุปถัมภ์ที่ตรึงอำนาจไว้ในมือของคนเฉพาะกลุ่มอย่างเป็นระบบ