การเข้ายึดครองรัฐ โดยกลุ่มทุนผูกขาดส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจของไทย ผ่านกระบวนการที่กลุ่มผลประโยชน์เอกชนสามารถกำหนดกติกา ออกแบบกฎหมาย และสร้างนโยบายที่เอื้อประโยชน์ต่อกลุ่มตนเองโดยตรง ซึ่งสร้างความเหลื่อมล้ำในมิติต่างๆ ดังนี้:
1. การสะสมความมั่งคั่งที่ส่วนบนผ่านวาทกรรม Trickle-Down
รัฐมักออกแบบนโยบายภายใต้แนวคิด “เศรษฐกิจแบบไหลริน” (Trickle-Down Economics) ที่เชื่อว่าการทำให้กลุ่มทุนรวยขึ้นจะส่งผลดีต่อคนข้างล่าง แต่ในความเป็นจริง ความมั่งคั่งกลับกระจุกตัวอยู่เพียงด้านบน
- ข้อมูลเชิงประจักษ์: ระหว่างปี 2543-2562 ทรัพย์สินของกลุ่มเศรษฐีไทย 10 อันดับแรกเพิ่มขึ้นในอัตราที่สูงกว่า GDP หลายเท่า ขณะที่ค่าแรงขั้นต่ำที่แท้จริงแทบไม่เปลี่ยนแปลง ซึ่งสะท้อนว่าความมั่งคั่งไม่ได้ไหลลงมาสู่ฐานราก
- ประสิทธิภาพที่สวนทาง: รายงานของ IMF ระบุว่าการทำให้กลุ่มรายได้สูงสุดรวยขึ้น 1% จะทำให้ GDP เติบโตลดลง แต่การทำให้กลุ่มรายได้ล่างรวยขึ้นกลับส่งผลดีต่อเศรษฐกิจมากกว่าถึง 4.75 เท่า
2. การสร้างภาระแบบถดถอย (Regressive Burden) และการผลักภาระให้ปัจเจก
เมื่อนโยบายสาธารณะถูกออกแบบโดยกลุ่มทุน ปัญหาเชิงโครงสร้างจะถูกแปลงให้เป็นความรับผิดชอบของประชาชน (Responsibilization) ซึ่งกดทับคนที่อ่อนแอที่สุด
- ความเหลื่อมล้ำในการปรับตัว (Adaptation Injustice): เมื่อเกิดวิกฤตสิ่งแวดล้อมอย่างฝุ่น PM2.5 รัฐบอกให้ประชาชน “ปรับตัว” โดยการซื้อหน้ากากหรือเครื่องฟอกอากาศ ซึ่งคนรวยสามารถซื้อ “อากาศสะอาด” ได้ แต่คนจนไม่มีทางเลือกและต้องอยู่กับพิษต่อไป
- โครงสร้างราคาพลังงาน: รัฐมัก “ปรับทัศนคติ” ให้ประชาชนประหยัดแทนการแก้ไขโครงสร้างราคาสัมปทานที่เอื้อกำไรให้บริษัทพลังงาน ส่งผลกระทบต่อครัวเรือนรายได้น้อยที่ต้องจ่ายค่าพลังงานเป็นสัดส่วนสูงถึง 60-70% ของรายได้ ในขณะที่คนรวยจ่ายเพียง 20-30%
3. การปิดกั้นโอกาสของ SME และเกษตรกรรายย่อย
State Capture ทำให้เกิดกลไกที่เอื้อต่อการผูกขาดและตัดโอกาสของผู้เล่นรายย่อยในระบบเศรษฐกิจ
- การเข้าถึงแหล่งทุน: กลุ่มทุนใหญ่สามารถเข้าถึงแหล่งทุนของรัฐในเงื่อนไขพิเศษ ในขณะที่ SME และเกษตรกรต้องเผชิญกับดอกเบี้ยสูงและเงื่อนไขที่เข้มงวด
- สัมปทานและใบอนุญาต: รัฐใช้อำนาจในการแจกจ่ายสิทธิ์การเข้าถึงตลาด (เช่น โทรคมนาคม พลังงาน) ให้กับกลุ่มทุนที่ใกล้ชิด ทำให้เกิดกำไรจากการผูกขาด (Rent-Seeking) มากกว่าการพัฒนานวัตกรรม
4. นโยบายที่ “ช่วยผิดคน” (Symbolic Policy)
นโยบายที่ดูเหมือนจะช่วยประชาชนมักถูกออกแบบมาเพื่ออุดหนุนกลุ่มทุนใหญ่ทางอ้อม
- กรณีสินเชื่อรถ EV: นโยบายสินเชื่อดอกเบี้ยต่ำเพื่อซื้อรถยนต์ไฟฟ้าและโซลาร์เซลล์ มักตกถึงมือชนชั้นกลางและระดับบนที่มีฐานะการเงินพร้อมกู้ ในขณะที่ผู้ได้ประโยชน์ที่แท้จริงคือบริษัทผู้ผลิตและจำหน่ายรายใหญ่
- นโยบายท่องเที่ยว: การกระจายงบประมาณแบบบางเฉียบมักไหลเข้าสู่จังหวัดที่มีโครงสร้างพื้นฐานพร้อมอยู่แล้ว ซึ่งส่วนใหญ่ครอบครองโดยเครือโรงแรมและธุรกิจขนาดใหญ่
5. กับดักการพัฒนาและต้นทุนปัจจัยพื้นฐานที่สูง
ระบบผูกขาดทำให้ต้นทุนการผลิตในประเทศ (เช่น พลังงาน โลจิสติกส์ โทรคมนาคม) สูงกว่าที่ควรจะเป็นในตลาดเสรี สิ่งนี้ไม่เพียงแต่บั่นทอนกำลังซื้อของประชาชน แต่ยังทำให้นักลงทุนต่างชาติย้ายฐานผลิตไปยังประเทศที่มีโครงสร้างตลาดแข่งขันได้มากกว่า เช่น เวียดนามหรืออินโดนีเซีย ส่งผลให้โอกาสในการจ้างงานและพัฒนาเศรษฐกิจในระยะยาวของไทยลดลง
สรุปได้ว่า State Capture คือรากเหง้าที่ทำให้ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจของไทยดำรงอยู่และขยายตัวขึ้น เนื่องจากนโยบายไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อกระจายทรัพยากรอย่างเป็นธรรม แต่เพื่อรักษาสถานะเดิม (Status Quo) และความมั่งคั่งของกลุ่มทุนที่กุมอำนาจกำหนดกติกาของรัฐไว้