ลดข้าราชการต้องลด “ต้นทุนโครงสร้าง” ไม่ใช่ลดเพียง “จำนวนคน”

นโยบายลดจำนวนข้าราชการจะไม่อาจบรรลุเป้าหมายด้านวินัยการคลังได้อย่างแท้จริง หากรัฐมุ่งลดเพียงจำนวนอัตรากำลัง โดยไม่ปฏิรูปโครงสร้างตำแหน่งและระบบค่าตอบแทนที่เป็นต้นตอของภาระงบประมาณ

ปัญหาสำคัญของระบบราชการไทยมิใช่เพียงมีบุคลากรมากหรือน้อย หากแต่อยู่ที่ลักษณะโครงสร้างซึ่งอาจเรียกได้ว่า “หัวโตแต่ตัวลีบ” กล่าวคือ ตำแหน่งระดับบริหาร ระดับอำนวยการ และตำแหน่งผู้เชี่ยวชาญระดับสูงมีแนวโน้มขยายตัว ขณะที่กำลังคนในระดับปฏิบัติการซึ่งทำหน้าที่ให้บริการประชาชนโดยตรงกลับมีจำกัด หรือถูกลดทอนลงอย่างต่อเนื่อง

ในหลายหน่วยงาน การเพิ่มตำแหน่งระดับสูงอาจเกิดขึ้นภายใต้เหตุผลเรื่องความก้าวหน้าในสายอาชีพหรือความจำเป็นด้านความเชี่ยวชาญ แต่หากไม่มีการพิสูจน์ภารกิจ ผลสัมฤทธิ์ และความคุ้มค่าอย่างโปร่งใส ตำแหน่งเหล่านี้ย่อมเสี่ยงกลายเป็นกลไกเพิ่มภาระค่าตอบแทนแก่รัฐ ทั้งเงินเดือน เงินประจำตำแหน่ง และสิทธิประโยชน์ระยะยาว โดยมิได้ทำให้ประสิทธิภาพการบริการสาธารณะเพิ่มขึ้นในสัดส่วนเดียวกัน

ด้วยเหตุนี้ การประกาศลดจำนวนข้าราชการโดยหยุดรับคนใหม่ ยุบอัตราว่าง หรือลดตำแหน่งระดับปฏิบัติการ จึงอาจเป็นเพียงการปรับตัวเลขอัตรากำลัง หากไม่แตะต้องชั้นการบังคับบัญชาที่ซ้ำซ้อน ตำแหน่งบริหารที่ทับกัน หรือระบบความก้าวหน้าที่ผูกกับการสร้างตำแหน่งเพิ่มขึ้น ผลลัพธ์อาจตรงกันข้ามกับเป้าหมายเดิม คือจำนวนบุคลากรลดลง แต่ต้นทุนรวมของรัฐไม่ลดลง หรืออาจเพิ่มขึ้นด้วยซ้ำ

ยิ่งไปกว่านั้น การลดกำลังคนในระดับปฏิบัติการอาจกระทบต่อคุณภาพบริการที่ประชาชนได้รับโดยตรง เจ้าหน้าที่ที่เหลืออยู่ต้องแบกรับภาระงานมากขึ้น กระบวนการอนุมัติล่าช้า และหน่วยงานอาจหันไปใช้การจ้างเหมาภายนอกเพื่อทดแทนกำลังคน ซึ่งเป็นค่าใช้จ่ายที่ต้องประเมินอย่างรอบด้าน มิใช่ถือว่าเป็นการประหยัดงบประมาณโดยอัตโนมัติ

การปฏิรูปที่มีสาระจึงควรเริ่มจากการทบทวนภารกิจของหน่วยงานทั้งระบบ ว่างานใดซ้ำซ้อน งานใดควรควบรวม งานใดควรถ่ายโอน และตำแหน่งระดับบริหารหรือผู้เชี่ยวชาญใดจำเป็นต่อผลลัพธ์ของภารกิจนั้นจริง จากนั้นจึงกำหนดสัดส่วนที่เหมาะสมระหว่างผู้บริหาร ผู้เชี่ยวชาญ และผู้ปฏิบัติงาน พร้อมเปิดเผยข้อมูลจำนวนตำแหน่ง ค่าตอบแทน เงินประจำตำแหน่ง และผลงานต่อสาธารณะ

การเลื่อนตำแหน่งควรตั้งอยู่บนผลงานที่ตรวจสอบได้ ความรับผิดชอบที่ชัดเจน และคุณค่าที่เพิ่มแก่ประชาชน ไม่ใช่อายุงาน ความสัมพันธ์ในองค์กร หรือการสร้างตำแหน่งใหม่เพื่อรองรับความก้าวหน้าของบุคลากรภายในระบบ

ท้ายที่สุด รัฐควรเปลี่ยนคำถามจาก “จะลดข้าราชการได้กี่คน” เป็น “จะลดความซ้ำซ้อนและยกระดับคุณภาพบริการได้อย่างไร” เพราะภาระของประชาชนจะลดลงได้ ไม่ใช่จากตัวเลขอัตรากำลังที่สวยงาม แต่จากโครงสร้างราชการที่กระชับ โปร่งใส รับผิดชอบ และใช้เงินภาษีอย่างคุ้มค่าจริง